Dinozaury

kobieta i dinozaury

  • Dinozaury to grupa (klad) prehistorycznych gadów, które dominowały na Ziemi przez około 160 milionów lat, od późnego triasu do końca kredy. Nazwa "dinozaur" pochodzi od greckich słów deinos (“straszny”) i sauros (“jaszczur”), co razem oznacza "straszny jaszczur". Termin ten został wprowadzony w 1842 roku przez angielskiego paleontologa Sir Richarda Owena, który zauważył unikalne cechy anatomiczne tych stworzeń, różniące je od innych gadów.

  • Otóż pozostałe gady, takie choćby jak krokodyle i jaszczurki, mają nogi rozstawione szeroko na boki, a ich kości udowe są niemal równoległe do ziemi. Poruszają się, wykonując boczne ruchy ciała. Natomiast dinozaury miały nogi umiejscowione bezpośrednio pod ciałem, co odróżniało je od współczesnych gadów.

Oczywiście to nie jedyna cecha, która wyróżnia dinozaury. W mezozoiku żyły z dinozaurami inne gady, dość podobne do nich, w podobny sposób się poruszały – szybko, bo na wyprostowanych nogach – jednak nie należały do kladu Dinosauria, gdyż, w odróżnieniu od nich, nie miały dziury w panewce stawu biodrowego. Dinozaurami – dla rozróżnienia nazywanymi ptasimi – są natomiast ptaki, które miały z dinozaurami wymarłymi pod koniec kredy (około 65 milionów lat temu) wspólnego przodka.

Rodzaje dinozaurów

Dinozaury dzielą się na dwie główne grupy: Saurischia (dinozaury gadziomiedniczne) i Ornithischia (dinozaury ptasiomiedniczne). Te dwie grupy różnią się głównie budową miednicy, co wpływało na ich sposób poruszania się i tryb życia.

Co ciekawe, rzeczona ptasiomiedniczność nie odnosiła się do ptaków. Ptaki – co może nieco dziwić – należą do dinozaurów gadziomiednicznych, co też za moment wyjaśnimy.

Saurischia

Grupa ta obejmuje zarówno drapieżne teropody, jak i ogromne roślinożerne zauropody. Teropody to przodkowie współczesnych ptaków, a zauropody to jedne z największych zwierząt, jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi.

Ornithischia

Ornithischia były głównie roślinożerne i charakteryzowały się poza budową miednicy również dodatkową kością na końcu żuchwy, czyli tzw. kością przedzębową. Ta grupa obejmuje różnorodne dinozaury, takie jak opancerzone ankylozaury, kolczaste stegozaury i kaczodziobe hadrozaury.

Gatunki dinozaurów

Dinozaury występowały w wielu różnych gatunkach, z których każdy miał unikalne cechy i adaptacje. Poniżej przedstawiamy najpopularniejsze gatunki dinozaurów, które podzieliliśmy według głównego źródła ich pożywienia, czyli na stworzenia roślinożerne, wszystkożerne i mięsożerne.

Roślinożerne dinozaury

  • Triceratops

Triceratops to jeden z najbardziej rozpoznawalnych dinozaurów, znany z trzech rogów na głowie i dużego kostnego kołnierza, który służyć mu mógł i do obrony, i do pokazów godowych. Żył pod koniec kredy i osiągał długość do 9 metrów.

  • Brontozur

Brontozaur, uważany niegdyś błędnie za synonim apatozaura, był ogromnym zauropodem o długiej szyi i masywnym ogonie. Żył w okresie jurajskim, mierzył do 22 metrów długości i ważył nawet do 15 ton.

  • Stegozaur

Stegozaur również był roślinożernym dinozaurem jurajskim, rozpoznawalnym dzięki dużym płytom kostnym na grzbiecie i kolcom na ogonie. Osiągał długość do 9 metrów i ważył około 5 ton.

  • Ankylozaur

Ankylosaurus to był z kolei fitofag  z późnej kredy, znany z opancerzonego ciała i potężnego młota na końcu ogona. Jego ciało pokryte było kostnymi płytami, które służyły do obrony przed drapieżnikami.

  • Parazaurolof

Parasaurolophus to z kolei dinozaur kaczodzioby z późnej kredy, znany z charakterystycznego grzebienia na głowie. Ten grzebień mógł być używany do komunikacji dźwiękowej lub jako element pokazowy.

  • Brachiozaur

Brachiosaurus był jednym z największych zauropodów, osiągającym długość do 25 metrów. Jego długie przednie nogi i szyja umożliwiały mu sięganie do wysokich koron drzew.

  • Iguanodon

Iguanodon był jednym z pierwszych odkrytych dinozaurów, znanym z dużych, kolczastych kciuków, które mogły być używane do obrony lub pozyskiwania żeru.

(Zapewne śladową część diety tych istot stanowiły również pokarmy odzwierzęce, na przykład padlina – jak to ma miejsce z naszymi roślinożernymi zwierzętami, np. sarną czy sikorą).

Wszystkożerne dinozaury

  • Owiraptor

Owiraptor był niewielkim teropodem z późnej kredy, znanym z dziwnego dzioba przypominającego papugę. Był wszystkożerny, żywił się zarówno mięsem, jak i roślinami. Nazwa wskazuje błędnie, że był złodziejem jaj – podczas gdy, odwrotnie, bronił swoich wytrwale w gnieździe. Aż nieraz ponosił śmierć.

  • Ornitomim

Ornithomimus, przypominający współczesnego strusia (ale także i wymare strusie), był wszystkożernym dinozaurem z późnej kredy. Był szybkim biegaczem, mierzącym około 3,5 metra długości.

  • Gallimim

Gallimimus, podobny w wyglądzie i zachowaniu do ornitomima, był szybkim i zwinny dinozaurem z późnej kredy. Mierzył około 6 metrów długości i na podstawie budowy jego zębów oraz szczęki uważa się, że był wszystkożerny, żywił się więc zarówno roślinami, jak i małymi zwierzętami (np. drobnymi ssakami). Przed drapieżcami mógł się bronić potężnymi łapami – podobnie jak współczesny nam kazuar.

Mięsożerne dinozaury

  • Tyranozaur Rex

Tyranozaur Rex, często nazywany w skrócie T. rex, był jednym z największych drapieżników w historii Ziemi. Żył pod koniec kredy, osiągał długość do 12 metrów i ważył do 9 ton. Uchodzi za igantozaur najgroźniejszego dinozaura, przy czym niewiele mu ustępowały – jeśli w ogóle – gigantozaur czy karnotaur wyposażony w  oręż pod postacią rogu.

  • Welociraptor

Velociraptor był niewielkim, ale bardzo inteligentnym drapieżnikiem z późnej kredy. Mierzył około 2 metrów długości i był znany z dużej zwinności i ostrych pazurów.

  • Spinozaur

Spinozaur był jednym z największych mięsożernych dinozaurów, żyjącym w kredzie. Mierzył do 18 metrów długości i miał charakterystyczny żagiel na grzbiecie. W filmie Park Jurajski gady te zostały przedstawione jako drapieżcy polujący stadnie, na wzór naszych likaonów czy wilków. Tymczasem nie znalazło to potwierdzenia w toku badań naukowych.

  • Allozaur

Allozaur był dużym drapieżnikiem żyjącym w jurajskim okresie, osiągającym długość do 12 metrów. Był jednym z głównych drapieżników swojej epoki.

  • Giganotozaur

Giganotosaurus (czyli prawdziwy olbrzym!)  był jednym z największych lądowych drapieżników, większy nawet od T. rexa. Żył w kredzie, mierzył do 13 metrów długości i ważył około 8 ton.

  • Karcharodontozaur

Karcharodontozaur był dużym teropodem z kredy, przypominającym T. rexa, ale z dłuższymi ramionami i większą czaszką. Osiągał długość do 14 metrów.

  • Ceratozaur

Ceratozaur był drapieżnikiem z późnej jury, znanym z charakterystycznych rogów na głowie. Mierzył około 6 metrów długości i miał potężne szczęki.

  • Dilofozaur

Ten drapieżca obdarzony oryginalnym grzebieniem, najpewniej zbyt słabym do toczenia walk, spełniał być może funkcje termoregulacyjne i tokowe. W produkcji filmoweh Spielberga przypisano mu zdumiewającą umiejętność plucia jadem, nie miało to żadnego pokrycia z faktami, a stanowiło wyłącznie urozmiacenie historii.